Kraków

Poznaj historię miejscowości

Historia osadnictwa żydowskiego na ziemiach polskich sięga IX wieku, a pierwsze skupiska żydowskie powstały we Wrocławiu, Krakowie, Kaliszu, Przemyślu i Płocku. Informacje potwierdzające obecność mieszkańców żydowskich w Krakowie pochodzą z XIII wieku, a w 1304 roku w Krakowie istniała już ulica Żydowska (Judengasse), w okolicy której skupiało się całe życie ludności żydowskiej. Rozwój tej społeczności był ściśle związany z historią miasta i funkcją jaką odgrywało ono w poszczególnych okresach historii Polski.

Począwszy od XI wieku nastąpił szybki rozwój miasta, które będąc stolicą królów polskich, nawiązywało liczne stosunki handlowe z zagranicą. Również jego usytuowanie przy Wiśle oraz szlaku handlowym do Pragi powodowało, że miasto było atrakcyjne dla kupców z terenów niemieckich, w tym również Żydów. Inną ważną przyczyną intensywnego osadnictwa żydowskiego na ziemiach polskich były częste przypadki prześladowań Żydów i wypędzania ich z krajów Europy Zachodniej, m.in. z terenów Niemiec, Francji, Austrii, czy Hiszpanii. Przybywający na ziemie polskie Żydzi cieszyli się względnym bezpieczeństwem, które zapewniały im wydawane przez królów polskich przywileje. Pierwszy taki przywilej został wydany w 1264 roku przez Bolesława Pobożnego dla Żydów w Wielkopolsce, natomiast Żydzi krakowscy uzyskali przywileje od króla Kazimierza Wielkiego w latach 1334, 1367 i 1369. Przywileje te umożliwiały Żydom swobodną działalność handlową i kredytową, a także wyłączały Żydów spod jurysdykcji miejskiej. Gminy żydowskie podlegały bezpośrednio sądom wojewódzkim i królewskim. Kazimierz Wielki wydawał też dla Żydów indywidualne przywileje, a także zachęcał ich do osiedlania się w utworzonym mieście Kazimierz. Dzięki takiej polityce państwo polskie stało się przystanią dla wypędzanych Żydów z Europy.

Krakowscy Żydzi zajmowali się głównie handlem, lichwą, byli dzierżawcami ceł i myt, tworzyli elitę finansową miasta. Z czasem działalność gospodarcza Żydów bardzo się rozwinęła, otwierali swoje sklepy poza ulicą Żydowską, zwłaszcza w okolicach rynku i hali targowej. Było to powodem wielu konfliktów z chrześcijańskimi mieszkańcami miasta. Na pogorszenie się relacji między społecznościami chrześcijańską i żydowską duży wpływ miała także działalność Jana Kapistrana, który otwarcie głosił treści antysemickie.

W drugiej połowie XV wieku Żydzi krakowscy, których liczbę w tamtym okresie szacuję się pomiędzy 3,5 a 4,5 tysiąca osób, zostali usunięci z okolic ulicy Żydowskiej. Nazwę ulicy zmieniono na Św. Anny i utworzono tam siedzibę uniwersytetu. Żydzi zostali zmuszeni do przeprowadzenia się w okolice Placu Szczepańskiego. Ciągłe konflikty z krakowskim mieszczaństwem doprowadziły do podpisania umowy o znacznym ograniczeniu żydowskiej aktywności handlowej i rzemieślniczej, a w 1495 roku Żydzi zostali wyrzuceni z miasta i osiedlili się na Kazimierzu. Nie ma jednak potwierdzonych informacji, czy wszyscy Żydzi podporządkowali się temu zarządzeniu. Zachowali oni swoje prawa do posiadania sklepów i stoisk w wyznaczonych częściach miasta, posiadali też wcześniej wydane przywileje indywidualne.

Żydowski Kazimierz

Miasto Kazimierz zostało założone przez króla Kazimierza Wielkiego w 1335 roku. Informacje o mieszkańcach żydowskich pochodzą z roku 1386, w tym okresie rozpoczęto też budowę pierwszej synagogi na Kazimierzu, zwanej Synagogą Starą. W mieście zbudowano łaźnię, założono cmentarz żydowski oraz utworzono targ, a sprawy żydowskie nadzorował kahał. Po wypędzeniu Żydów z Krakowa na Kazimierz, dochodziło tam do częstych konfliktów między dawnymi żydowskimi mieszkańcami miasta, a nowymi przybyszami oraz imigrantami żydowskimi przybywającymi głównie z Czech. Wzmożona emigracja Żydów czeskich, a także wybitnych Żydów włoskich przyczyniła się do szybkiego rozwoju Kazimierza w XVI wieku. Powstawały kolejne synagogi (Remuh, Wysoka), społeczności żydowskiej udało się zakupić dodatkowe tereny ziemskie, a także uzyskać przywilej o zakazie osiedlania się i handlu w żydowskiej części miasta dla nieżydowskich mieszczan. W tym okresie nastąpił też bardzo duży rozwój szkolnictwa żydowskiego, rabin Jakub Pollak założył pierwszą jesziwę, powstawały chedery i szkoły talmud-tora dla młodzieży żydowskiej. Z czasem Kazimierz zyskał sławę jako centrum badań nad judaizmem oraz ważny żydowski ośrodek kulturalny i naukowy. Swoją działalność prowadzili tam wybitni żydowscy uczeni jak Moshe Isserles czy Natan Spira. XV i XVI wiek to czas rozkwitu kultury żydowskiej na Kazimierzu, w tym okresie populacja żydowska wynosiła około 2 tysięcy osób i prawdopodobnie była największym skupiskiem Żydów w Polsce. Na początku XVII wieku powstały kolejne synagogi Poppera, Ajzyka i Kupa, a Kraków pełnił ogromną rolę również jako ośrodek żydowskiego życia religijnego. Żydzi odgrywali bardzo ważną rolę w niemal każdej dziedzinie handlu miejskiego, m.in. handlowali futrami, skórami, mydłem, solą, tytoniem, srebrem czy złotem. Byli też bardzo zaangażowani w import i eksport towarów. Społeczność Żydów z Kazimierza była jednym z głównych przedstawicielstw w Sejmie Czterech Ziem.

W XVII wieku nastąpił początek schyłku świetności społeczności żydowskiej na Kazimierzu. Proces ten związany był ze zmniejszeniem znaczenia miasta Krakowa, po przeniesieniu siedziby królów do Warszawy w 1609 roku oraz tragicznymi wydarzeniami związanymi z powstaniem Chmielnickiego oraz agresją Szwedów i okupacją Krakowa i Kazimierza. Wtedy to ogromna większość majątku Żydów kazimierskich została zrabowana, budynki zdewastowane, a ludność żydowska padła ofiarą zarówno szerzącej się zarazy jak i krwawych wystąpień antyżydowskich. Po zakończeniu wojen w mieście systematycznie dochodziło do rabunków i napaści na Żydów, bardzo częste były oskarżenia i procesy o mordy rytualne, okradanie kościołów czy profanowanie hostii.

W drugiej połowie XVII wieku wśród Żydów na Kazimierzu rozprzestrzeniały się idee rodzące się w różnych częściach żydowskiego świata. Bardzo mocny wpływ na tę społeczność miał ruch mesjański, związany z Sabatajem Cwi, który w 1666 roku ogłosił się mesjaszem. Wielu ważnych przedstawicieli gminy żydowskiej zostało zwolennikami sabataizmu, a później frankizmu, którego zwolennicy za mesjasza uważali Jakuba Franka. W drugiej połowie XVIII do miasta docierały też wpływy oświecenia żydowskiego (haskali), ruchu zapoczątkowanego przez Żydów niemieckich, którzy głosili hasła asymilacji Żydów do kultury krajów w których żyli, kładli nacisk na świecką edukację, naukę języków i modernizację życia żydowskiego. W tym samym czasie wśród kazimierskich Żydów zaczął się rozwijać chasydyzm, który zyskał bardzo wielu zwolenników skupionych wokół Kalonimusa Kalmana Halewiego Epsteina. Chasydyzm wywodził się z tradycyjnego judaizmu, jednak zawierał wiele nowych treści i praktyk, wcześniej Żydom nieznanych. Nowe idee i nurty w judaizmie oraz entuzjastyczne przyjmowanie ich przez część Żydów krakowskich miały ogromny wpływ na zmianę tej dotychczas jednolitej społeczności żydowskiej. Równocześnie te nowe tendencje spotykały się z bardzo silnym oporem i sprzeciwem wśród ortodoksyjnej części społeczności żydowskiej i były powodem wielu sporów wewnętrznych.

Bardzo duże zmiany dla statusu Żydów nastąpiły po przejęciu władzy przez Austrię po trzecim rozbiorze Polski. Austriacy dążyli do zmniejszenia odrębności żydowskiej i autonomii kahałów, chcieli by Żydzi integrowali się ze społeczeństwem, uczyli w szkołach państwowych, odbywali służbę wojskową, używali języka niemieckiego. Nałożono na Żydów też nowe, wysokie podatki i ograniczano możliwość prowadzenia handlu w Krakowie, a Kazimierz został włączony w administracyjne granice Krakowa.

W 1809 roku Kraków włączono do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku stał się wolnym miastem pod zwierzchnictwem trzech mocarstw. Zmiany te wpłynęły też w znacznym stopniu na społeczność żydowską Krakowa. Uchwalono nowy statut i powołano Komitet Starozakonny, który miał zająć miejsce dotychczasowego kahału. Statut między innymi określał zasady powoływania rabinów, którzy musieli wykazać się znajomością języka polskiego lub niemieckiego, a także wprowadzono obowiązek ukończenia szkoły publicznej dla kandydatów na to stanowisko. Statut nakazywał też zamknięcie szkół religijnych (chederów), usuwał Żydów ze wsi, zezwalał Żydom mieszkać tylko w żydowskiej części Kazimierza, a w Krakowie tylko tym, którzy spełniali określone warunki, między innymi posiadali majątek, ich dzieci uczęszczały do szkół chrześcijańskich, zmienili sposób ubierania się na europejski. Zakazano Żydom prowadzenia działalności handlowej w Krakowie, mogli ją prowadzić jedynie na Kazimierzu. Wprowadzone zmiany przyczyniły do rozwoju środowiska Żydów postępowych w Krakowie, którzy utworzyli w 1840 roku Stowarzyszenie Religijno – Cywilizacyjne, w którym najważniejszą rolę odgrywał Abraham Gumplowicz. Głównym celem stowarzyszenia było asymilacja Żydów ze społeczeństwem polskim. W późniejszych latach (1860 -1862) zbudowali w Krakowie synagogę Tempel, w której odprawiano nabożeństwa według nowych, zreformowanych zasad, na wzór postępowych synagog niemieckich. Krakowscy Żydzi postępowi dążyli do uzyskania równych praw i byli polskimi patriotami. Efektem tego był liczny udział ludności żydowskiej (około 500) w walkach podczas powstania krakowskiego w 1846 roku. Mieli oni nadzieję, na poprawę swojego statusu prawnego, jednak upadek powstania uniemożliwił realizację tych planów. Prawa obywatelskie uzyskali dopiero w okresie Autonomii Galicyjskiej (1868). Zaczęli aktywnie uczestniczyć w życiu politycznym, tworzyli partie, w których największą rolę odgrywali konserwatyści, socjaliści i liberałowie. Duża część życia politycznego skupiała się na walkach o władzę wewnątrz gminy. Przedstawiciele żydowscy uczestniczyli również w życiu politycznym miasta, będąc członkami w radzie miejskiej. Wzrosła też liczba żydowskich mieszkańców Krakowa, w 1900 roku społeczność ta liczyła ok. 26 000 osób, a w 1910 roku 32 tysiące. Bujnie rozwijające się życie społeczne i polityczne żydowskich mieszkańców zostało przerwane wraz z wybuchem pierwszej wojny światowej.

Okres wojenny był trudnym doświadczeniem dla Żydów. Rosjanie dwukrotnie okupowali Kraków, a wielu Żydów padło ich ofiarą. Innym efektem rosyjskiej okupacji była wzmożona emigracja Żydów z terenów Galicji, skąd uciekło ok. 340 tysięcy Żydów. Żydzi galicyjscy, w tym również krakowscy, silnie wspierali Austrię w czasie wojny, co wynikało z dużej lojalności w stosunku do Franciszka Józefa I. Podobnie jak ludność polska, Żydzi poparli austriackie działania zbrojne, wielu było żołnierzami w armii Habsburgów. Ich sentyment proaustriacki uległ wzmocnieniu podczas rosyjskiej okupacji, kiedy to dochodziło do licznych ekscesów antyżydowskich. W ostatnich miesiącach wojny, gdy relacje Polaków w stosunku do Austrii były coraz bardziej wrogie, pogorszyły się też stosunki polsko-żydowskie w Krakowie.

W okresie międzywojennym w Polsce nastąpiła stabilizacja formalnego statusu Żydów. Uchwalona w 1921 roku konstytucja marcowa respektowała postanowienia traktatu mniejszościowego, co m.in. w przypadku Żydów było gwarancją ochrony ich życia, wolności, równości praw obywatelskich bez rozróżnienia na pochodzenie, wyznanie czy narodowość. Konstytucja ta gwarantowała też wolność wyznania, czyniąc z Żydów pełnoprawnych obywateli.

W 1927 roku sformalizowana została też organizacja gmin żydowskich w Polsce poprzez rozszerzenie na wszystkie ziemie Rzeczpospolitej Polskiej dekretu z 7 lutego 1919 roku o zmianach w organizacji gmin wyznaniowych żydowskich na terenie byłego Królestwa Kongresowego. Dokument ten ograniczał kompetencje władz gminnych do zagadnień religijnych, dobroczynnych oraz zwierzchnictwa nad szkolnictwem żydowskim. Zakres obowiązków przedstawicielstw żydowskich gmin wyznaniowych determinował ich religijny charakter. Przepisy te zobowiązywały władze żydowskich gmin wyznaniowych do stałego rejestru członków, organizowania życia religijnego Żydów, w szczególności do prowadzenia i utrzymania rabinatu, zakładania i utrzymywania synagog, domów modlitwy, kąpieli rytualnych i cmentarzy, czuwania nad religijnym wychowaniem młodzieży, dostarczania dla ludności żydowskiej mięsa koszernego, zarządzania majątkiem gminy, fundacjami i wszystkimi zakładami należącymi do gminy. Ponadto władze gmin mogły udzielać pomocy dobroczynnej ubogim Żydom. Rabin gminy posiadał nadzór nad nauczycielami religii w szkołach wyznaniowych żydowskich, rzezakami rytualnymi i nad innymi funkcjonariuszami wyznaniowymi w obrębie gminy. Natomiast do kompetencji rady należało: uchwalanie budżetu i jego zmian, ustalanie wysokości składek, zaciąganie pożyczek, organizowanie zakładów gminnych, zarządzanie majątkiem nieruchomym gminy, wybieranie rabinów oraz sprawy przekazane radzie przez władzę nadzorczą.

W Krakowie powołano radę wyznaniową, będącą głównym organem władzy gminnej, składającą się z 30 osób. Spośród jej członków wybierano zarząd, składający się z 12 osób.

Od końca XIX wieku w Krakowie funkcjonowało sześć synagog, utrzymywanych przez skupione wokół nich bractwa religijne, a także wiele prywatnych bóżnic. Zarząd gminy opiekował się cmentarzami, łaźnią, szpitalem przy ul. Skawińskiej i rzeźnią koszerną. Prowadził też działalność dobroczynną, udzielając bezpośredniej pomocy finansowej najbiedniejszym. Od 1897 roku prowadzono kuchnię ludową, poza tym władze gminy rozdawały biednym Żydom węgiel na opał, organizowały tanie kąpiele oraz jedzenie koszerne dla żołnierzy żydowskich z krakowskiego garnizonu. Władze gminy dostarczały również mąkę na macę w święto Pesach dla wszystkich członków gminy, była to tak zwana akcja macówkowa, z której zyski przeznaczano na organizację świąt dla najuboższych. Władze gminy żydowskiej wspierały też finansowo niektóre z licznych stowarzyszeń dobroczynnych funkcjonujących w Krakowie, między innymi Żydowski Dom Starców i sierociniec.

W 1915 roku do miasta Krakowa zostało włączone Podgórze i doszło do połączenia, dotychczas istniejących dwóch rad wyznaniowych, krakowskiej i podgórskiej. Od 1918 roku przewodniczącym Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Krakowie był Rafał Landau.

Liczba żydowskich mieszkańców Krakowa w 1924 roku wynosiła 46 tysięcy, z czego około 25 tysięcy mieszkało na Kazimierzu, a 5 tysięcy na Stradomiu. Był to okres dużego wzrostu przyrostu naturalnego wśród Żydów, w 1931 roku było ich 56 tysięcy, co stanowiło 25,8 procent ludności miasta. Szacuje się, że do wybuchu wojny populacja ta jeszcze wzrosła.

Żydzi bardzo chętnie korzystali ze swoich praw, nastąpił rozwój życia politycznego, w Krakowie funkcjonowały przedstawicielstwa wszystkich żydowskich ugrupowań, silnym poparciem cieszyli się zarówno syjoniści jak i Żydzi ortodoksyjni, ale też Żydzi postępowi czy członkowie Bundu. Żydzi byli wśród przedstawicieli wybieranych do Sejmu i Senatu, uczestniczyli także w radzie miejskiej (tradycyjnie wiceprezydentem Krakowa był członek społeczności żydowskiej). Oprócz bujnego życia politycznego rozwijało się też szkolnictwo żydowskie, występowały silne tendencje asymilacyjne, nastąpił rozkwit prasy żydowskiej również w języku polskim. Na tle społeczności żydowskiej w Polsce, w Krakowie stosunkowo duże było środowisko Żydów spolonizowanych.

W okresie międzywojennym, podobnie jak na terenie całej Polski, również w Krakowie stopniowo nasilał się antysemityzm, propagowany głównie przez środowiska związane z Romanem Dmowskim i endecją. W latach dwudziestych doszło do kilku ataków o podłożu antysemickim. Mimo incydentów antysemickich, Kraków był miastem, gdzie stosunki polsko-żydowskie układały się w sposób bardziej harmonijny niż w innych miastach ówczesnej Polski.

W latach 30-tych, a zwłaszcza po śmierci Józefa Piłsudskiego w 1935 roku, w Polsce nastąpiła eskalacja antysemityzmu. Wówczas to liczba żydowskich studentów na Uniwersytecie Jagiellońskim spadła ze względu na wprowadzenie numerus clausus na większości wydziałów. W latach dwudziestych liczba studentów żydowskich na Uniwersytecie Jagiellońskim wynosiła do 30,9 procent wszystkich studentów, natomiast w latach 1938/39 stanowili oni zaledwie 9,3 procent. Dochodziło też do wystąpień antyżydowskich w mieście.

W czasie okupacji niemieckiej Kraków pełnił funkcję stolicy utworzonego przez Trzecią Rzeszę Generalnego Gubernatorstwa, co miało duży wpływ na specyfikę historii Żydów krakowskich. Od początku sprawowania władzy na okupowanych polskich terytoriach Niemcy implementowali wypracowane w latach trzydziestych w Trzeciej Rzeszy ustawodawstwo antyżydowskie. Jednak polityka ta w znacznym stopniu została zmodyfikowana ze względu na różnice między społecznościami żydowskimi w tych krajach. Była to przede wszystkim diametralnie różna liczba żydowskich obywateli, w Niemczech przed wojną Żydzi stanowili zaledwie 1 procent społeczeństwa, w Polsce 10 procent, po drugie Żydzi w Niemczech byli zasymilowani i posługiwali się językiem niemieckim, natomiast w Polsce Żydzi nie byli zasymilowani, żyli zgodnie ze swoją tradycją i zdecydowana większość mówiła w języku jidysz. Z tych powodóww okupowanej Polsce polityka przeciwko Żydom odznaczała się niezwykłą intensywnością i była bardziej radykalna. W Trzeciej Rzeszy istniała możliwość wyłączenia poszczególnych osób pochodzenia żydowskiego spod antyżydowskiego ustawodawstwa, ze względu na udział w pierwszej wojnie światowej po stronie niemieckiej lub śmierć członka rodziny podczas tej wojny. W okupowanej Polsce nie przewidziano żadnych wyjątków, rozporządzenia wprowadzano w sposób bezwzględny i nie liczono się z reakcją otoczenia.

Podkreślić należy również zasadniczą różnicę polegającą na tym, że w Trzeciej Rzeszy nowe zasady wprowadzane były przez legalnie wybraną władzę państwową, większość aktów prawnych została wydana przed wybuchem wojny, w warunkach pokoju natomiast w Generalnym Gubernatorstwie, sprawowana przez nazistów władza była narzucona w warunkach wojennych, oparta na przymusie, terrorze i legitymizowana przy użyciu siły i przemocy.

Ustawodawstwo antyżydowskie uderzało we wszystkie dziedziny życia Żydów, pozbawiając ich podstawowych praw. Zarówno w Trzeciej Rzeszy jak i w Generalnym Gubernatorstwie Niemcy przejęli kontrolę nad ich życiem i stworzyli system prawny, który w konsekwencji umożliwił masowe ludobójstwo.

Podobnie jak na całym terytorium Generalnego Gubernatorstwa Żydzi w Krakowie zostali pozbawieni majątków, możliwości pracy zarobkowej, zostali oznaczeni poprzez nakaz noszenia opaski z gwiazdą Dawida, ograniczono im możliwość podróżowania, korzystania z komunikacji miejskiej, zamknięto szkoły żydowskie. Wprowadzane ograniczenia dotyczyły wszystkich przejawów życia społecznego, ekonomicznego i kulturalnego.

Polityka niemiecka, zmierzająca do wyeliminowania Żydów z niemieckiej strefy wpływów początkowo zakładała wysiedlanie Żydów z podległych im terytoriów oraz sprowadzanie na ich miejsce rdzennych Niemców. Ten szeroko zakrojony projekt przewidywał wysiedlenie Żydów z terenów wcielonych do Trzeciej Rzeszy do Generalnego Gubernatorstwa, jednak szybko okazało się, że w Generalnym Gubernatorstwie nie było warunków, aby przyjąć planowaną liczbę wysiedlonych. Wpłynęło to na zmianę niemieckich planów i rozwój idei wysiedlenia wszystkich Żydów na wyspę Madagaskar, francuską kolonię, którą Niemcy planowali przejąć po pokonaniu Francji. Również tego planu nie udało się Niemcom zrealizować. Następnym sposobem rozwiązania problemu żydowskiego miało być przesiedlenie ich na nowo zdobyte terytoria Związku Radzieckiego, możliwość ta pojawiła się po rozpoczęciu wojny z Rosją. Jednak krótko po rozpoczęciu działań wojennych, Niemcy porzucili plany przesiedleń Żydów i podjęli decyzję o ich eksterminowaniu. Niepowodzenia w realizacji poszczególnych celów politycznych prowadziły do radykalizacji nazistowskiej koncepcji dotyczącej Żydów.

Polityka przesiedleń miała wielki wpływ na sytuację ludności w Krakowie. W pierwszych miesiącach okupacji w mieście nastąpił znaczny wzrost liczby ludności żydowskiej, przez co uległa pogorszeniu ich sytuacja materialna. Dodatkowo dążeniem Generalnego Gubernatora Hansa Franka było wykreowania germańskiego charakteru stolicy, poprzez usunięcie z niego wszystkich Żydów. Frank wykorzystał sytuację, zarządził nakaz opuszczenia Krakowa przez jego żydowskich mieszkańców i włączył wysiedlenie Żydów krakowskich w realizowaną przez Trzecią Rzeszę politykę przesiedleń ludności. Ze względów ekonomicznych zezwolił na pozostanie w mieście jedyne 15 tysiącom Żydów niezbędnym dla gospodarki. Decyzja ta, podyktowana względami gospodarczymi, była przejawem braku konsekwencji w polityce antyżydowskiej. Kolejnym jej przejawem było późniejsze zarządzenie przymusu powrotu wysiedlonej wcześniej ludności do getta krakowskiego, po poszerzeniu granic administracyjnych miasta.

Wielokrotne przesiedlanie ludności żydowskiej i zmuszanie jej do przekazania władzom niemieckim całego mienia, powodowały dramatyczną pauperyzację tej społeczności.

Bardzo ważnym elementem polityki nazistowskiej w Generalnym Gubernatorstwie było wykorzystanie żydowskiej siły roboczej. Koncepcja ta ewoluowała w trakcie trwania wojny. Początkowo naziści zakładali, że Żydzi polscy są bezużyteczni i należy ich usunąć z życia gospodarczego i społecznego. Wraz z rozwojem gospodarki wojennej i zwiększaniem zapotrzebowania na pracę, dostrzeżono zalety wykorzystania pracy Żydów, którzy byli w dużej mierze wykwalifikowanymi pracownikami. Wpłynęło to na zmianę polityki Niemców, którzy postanowili wykorzystać potencjał żydowski i zorganizowali rozbudowany system obozów pracy oraz fabryk i warsztatów w gettach, w których wykorzystywano Żydów do niewolniczej pracy na rzecz Trzeciej Rzeszy. W wielu relacjach krakowskich ocalonych znajdujemy pozytywne oceny niemieckich pracodawców. Dla Żydów praca w fabrykach wydawała się być równoznaczna z przetrwaniem, a dla niemieckich właścicieli przedsiębiorstw ich funkcjonowanie chroniło przed walką na froncie. Dlatego utrzymanie przy życiu dobrze wykwalifikowanych Żydów było w interesie tych niemieckich pracodawców.

Kolejnym bardzo istotnym elementem polityki antyżydowskiej polityki nazistowskiej było tworzenie Judernatów, które pełniły rolę pośrednika między władzami niemieckimi, a ludnością żydowską, wykonując niemieckie rozkazy. Funkcjonowanie Judenratów znacznie ułatwiało Niemcom realizację planów i przejęcie kontroli nad społecznością żydowską. Traktowanie Judenratów jako „narzędzia” w niemieckich rękach doprowadziło do sytuacji, w której zbrodnicza polityka nazistowska była realizowana przez samych Żydów.

Zmieniająca się polityka niemiecka w stosunku do Żydów wpłynęła na ciągłą dynamikę i zmianę charakteru Judenratów. Krakowski Judenrat przeszedł ewidentną ewolucję z nastawionego na pomoc społeczności żydowskiej do ślepo wykonującego niemieckie polecenia. Na czele Judenratu krakowskiego stało kolejno trzech różnych przewodniczących. Pierwszy, Marek Bieberstein, za wszelką cenę starał się pomóc społeczności żydowskiej przystosować się do nowych, ciężkich warunków. Za próbę przekupienia niemieckiego urzędnika, od którego chciał uzyskać dla Żydów większą liczbę pozwoleń na pozostanie w Krakowie, został zwolniony z pełnionej funkcji i aresztowany. Kolejnym przewodniczącym był Artur Rozenzweig. We wspomnieniach Żydów, którzy przeżyli wojnę, możemy znaleźć informacje, że był on mniej zaangażowany w pomoc Żydom niż pierwszy przewodniczący. Podczas pierwszej akcji deportacyjnej do obozu zagłady w Bełżcu, Niemcy nie byli zadowoleni z jego pracy, gdyż liczba osób przygotowanych do wysiedlenia była niewystarczająca. Rozenzweig został zwolniony z funkcji i wraz z rodziną dołączony do deportacji. Ostatni przewodniczący, Dawid Gutter, był całkowicie oddany Niemcom, z wielką energią wykonywał ich rozkazy, w nadziei, że uda mu się przetrwać wojnę. Jednak i on został zabity po likwidacji getta.

Judenrat od początku pełnił bardzo ambiwalentną rolę, gdyż z jednej strony była to instytucja wywodząca się z tradycji żydowskiej, której głównym zadaniem była pomoc najbiedniejszym, a z drugiej stała się bezpośrednim narzędziem realizacji niemieckiej polityki antyżydowskiej.

Kolejną metodą wyniszczenia Żydów i zwiększenia kontroli nad ich życiem było zamykanie ich w miejscach odseparowanych od reszty społeczeństwa. W Trzeciej Rzeszy były to osiedla i domy żydowskie, natomiast na okupowanych polskich terytoriach- getta. Zastosowanie różnych rozwiązań można wytłumaczyć liczebnością żydowskiej ludności w omawianych krajach, jednak efekt pełnej kontroli i izolacji Żydów został osiągnięty w obu przypadkach. Getta zmieniły swoją funkcję w czasie wojny. Początkowo miały być etapem przejściowym w procesie przesiedleń, jednak po zmianie założeń polityki antyżydowskiej i podjęciu decyzji o eksterminowaniu Żydów, pobyt w gettach stał się istotnym etapem na drodze do zagłady ludności żydowskiej.

Getto krakowskie zostało utworzone dopiero w marcu 1941 roku, znacznie później niż większość gett w Generalnym Gubernatorstwie. Opóźnienie to było spowodowane wspomnianą wcześniej akcją wysiedlania ludności żydowskiej z Krakowa, która trwała w okresie od maja 1940 roku do marca 1941 roku.Aby stworzyć pozory normalnego życia w dzielnicy zamkniętej, Niemcy przenieśli do getta krakowskiego żydowskie instytucje społeczne, które funkcjonowały jeszcze przed wojną, a także stworzyli szereg urzędów, niezbędnych do samodzielnego funkcjonowania getta. Dzięki temu Niemcom udało się utrzymać tam względny spokój. W dalszym ciągu wprowadzanie kolejnych ograniczeń i stosowanie terroru odbywało się stopniowo, umożliwiając społeczności żydowskiej przystosowywanie do pogarszających się warunków.

Deportacje Żydów krakowskich do obozów zagłady rozpoczęły się na przełomie maja i czerwca 1942 roku, kiedy to zostało zorganizowane tak zwane wysiedlenie czerwcowe, którego ofiarą padło między 5 a 7 tysięcy Żydów. Kolejną akcję deportacyjną zorganizowano w październiku 1942 roku. Szacuje się, że objęła ona między 4 a 6 tysięcy osób. Trzecia i ostatnia deportacja miała miejsce w marcu 1943 roku podczas akcji likwidacji getta krakowskiego. Wówczas około 3 tysięcy Żydów wywieziono do obozu zagłady.

Transporty z getta odbywały się w okresie, gdy Niemcy już zdefiniowali i realizowali ostateczny cel polityki antyżydowskiej, która wkroczyła w fazę eksterminacji Żydów. Z Krakowa ludność żydowska została deportowana głównie do obozów w Bełżcu i Auschwitz – Birkenau.

Po likwidacji getta Żydzi, którzy nie zostali wywiezieni do obozów zagłady, zostali przeprowadzeni do obozu Płaszów, utworzonego na terenie Podgórza i woli Duchackiej. W 1943 roku został obóz ten został przemianowany na obóz koncentracyjny.

Deportacje Żydów z getta krakowskiego do obozów zagłady były jednym z elementów szeroko zakrojonej akcji eksterminacji Żydów, przeprowadzanej w niemieckiej strefie wpływów, w efekcie której zamordowano około 3 milionów Żydów polskich. Deportacje były przeprowadzane w warunkach okrutnego terroru, do Żydów strzelano na ulicach, bito ich, głodzono, transportowano w nieludzkich warunkach.

Pomysł usunięcia Żydów z niemieckiej strefy wpływów ewoluował od polityki przesiedleń, do masowej i bezwzględnej eksterminacji. W przeciwieństwie do polityki przesiedleń, której Niemcom nie udało się w pełni zrealizować, akcja Reinhard przyniosła zamierzone przez nazistów cele.

Podstawowa bibliografia

Bałaban M. Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304-1868, tom I-II, Kraków 1936

Browning Christopher, Matthäus Jurgen, Geneza „ostatecznego rozwiązania”. Ewolucja nazistowskiej polityki wobec Żydów wrzesień 1939 – marzec 1942, Kraków 2012.

Cała A., Żyd – wróg odwieczny? Antysemityzm w Polsce i jego źródła, Warszawa 2012

Chwalba Andrzej, Dzieje Krakowa. Kraków w latach 1939 – 1945, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.

Galas M., Polonsky A., Introduction, [w:] Polin. Studies in Polish Jewry, tom 23, Jews in Kraków, red. M. Galas, A. Polonsky, Oxford 2011

Galas M. (red), Synagoga Tempel i środowisko krakowskich Żydów postępowych, Kraków 2012

Hilberg Raul, Zagłada Żydów europejskich, Warszawa 2013

Kiryk F. (red), Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, Przemyśl 1991

Löw Andrea, Roth Marcus, Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939 – 1945, Kraków 2014

Żbikowski A., Żydzi krakowscy i ich gmina w latach 1869-1919, Warszawa 1995